Renesansowe miasta w Polsce
Układy przestrzenne miast zakładanych w pierwszej poł. XVIw. Nawiązują jeszcze bardzo silnie do miast średniowiecznych.
Pierwszym miastem, którego układ przestrzenny świadomie nawiązuje do „idealnych" projektów teoretyków włoskich jest Głogów Małopolski, założony w 1570r..Rozplanowany w formie równoramiennego krzyża z osiowymi ulicami zbiegającymi się pośrodku obszernego kwadratowego rynku. Cztery place przylegające do narożników rynku przeznaczone były na budowle publiczne.
W planowaniu miast polskich w XVI i XVIIw. Możemy zaobserwować 2 nurty: pierwszy łączył się z działalnością architektów i fortyfikatorów włoskich, drugi wiązał się z działalnością architektów, którzy tkwili jeszcze silnie w tradycjach układów średniowiecznych, ale wprowadzali już także nowe elementy renesansowe jak osiowość , obudowa placu.
Zamość zbliża się najbardziej swoim układem do teoretycznych projektów włoskich. Dziś miasto Zamość jest miastem wyjątkowym nie tylko w Polsce lecz i w Europie. Renesansowa zabudowa, stosunkowo mało zniekształcona przebudowami w XIX w., oddaje w pelni zamierzona koncepcje Miranda. Architekt włoski pochodzący z Padwy, B.Morando, pracował w Zamościu w latach 1579- 1600. Jego dziełem jest plan miasta i budowle takie jak: zamek, ratusz, kolegiata, fortyfikacje i inne. Dawna forma średniowiecznej szachownicy stanowiła podkład nowoczesnego planu opartego na wzorach włoskich. Gł. Oś biegła ze wschodu na zachód i na niej były skomponowane dwa zasadnicze zespoły: zamek z najbliższym otoczeniem i rynek o wym.100x100m. W średniowieczu główną role komunikacyjną odgrywały pary ulic wychodzące z rogów placu: w renesansowym Zamościu arterie komunikacyjne przechodziły przez główną oś kompozycji biegnącą przez środek placu. Przesunięcie ratusza do jednej ze ścian placu odpowiada wymaganiom teoretyków
włoskich. Całość miasta objęta jest pierścieniem fortyfikacji o charakterystycznych zarysach związanych ściśle z kompozycją planu.
Żółkiew-powstaje w kilkanaście lat po założeniu Zamościa. Jest miastem podobnym ze względu na genezę i układ. Założył je w 1597 r. hetman Żółkiewski jako swoją siedzibę, a jednocześnie ośrodek handlowy i obronny. Założenie miasta jest syntezą planu
szachownicowego oraz osiowej kompozycji renesansu i baroki włoskiego. Na Tereni o wym. 500x600m. przechodzi główna oś planu. Na osi tej leży kwadrat zabudowań zamkowych i prostokątny rynek. Całość jest ujęta w pierścień murów obronnych.
Stanisławowo – w planie miasta została zastosowana dawna zasada planu szachownicowego z układem zamku i bogatą, rozwiniętą linią urządzeń warownych. Sześciobok miasta przypomina przykłady i praktyków włoskich i francuskich.