Metafizyka

Metafizyka należy do nauk filozoficznych. "Ojcem" metafizyki jest Arystoteles. Zajmuje się problematyką istoty oraz bytu. Zadaniem metafizyki jest m.in. badanie przeciwieństw, które są pierwszymi przyczynami bytów i które dają się sprowadzić do bytu i niebytu lub do jedności i wielości.

Aksjomaty

Aksjomaty odnoszą się do wszystkiego co istnieje, do bytu jako takiego (a więc i do wszystkich jego rodzajów). Jasne jest więc, że badanie aksjomatów też należy włączyć do przedmiotu „pierwszej filozofii". Stąd w księdze IV pojawia się sformułowanie i obrona zasady sprzeczności (jako podstawowego aksjomatu) – „to samo nie może zarazem przysługiwać i nie przysługiwać temu samemu i pod tym samym względem". Kto łamie tę zasadę neguje jednocześnie istnienie substancji i istoty (gdyż wszystkie własności musi pojmować jako akcydentalne). Skoro jednak akcydensy muszą być zawsze oparte na jakiejś substancji, zasada sprzeczności jest niepodważalna. Zasada sprzeczności implikuje kolejną zasadę – zasadę wyłączonego środka: nie jest możliwe, by coś mogło istnieć pomiędzy sprzecznościami.

Cztery przyczyny

Pierwszą definicją metafizyki było „badanie pierwszych przyczyn". Należy do nich:

a) przyczyna formalna,

b) przyczyna materialna,

c) przyczyna sprawcza,

d) przyczyna celowa.

Przyczyna formalna jest po prostu formą (istotą). Przyczyna materialna – materią. To one kontynuują wszystkie rzeczy i wystarczają do wytłumaczenia ich bytu (o ile te rzeczy pojmujemy statycznie).

Przy pojęciu dynamicznym potrzebne są dwie dalsze przyczyny: sprawcza i celowa. Od przyczyny sprawczej pochodzi zmiana i ruch w rzeczach. Przyczynę celową stanowi cel lub przeznaczenie rzeczy i działań.

Należy pamiętać, że forma nie jest nadawana rzeczy zupełnie z zewnątrz, lecz jest w niej cały czas potencjalnie zawarta. Z możności wydobywa formę przyczyna sprawcza.

Oprócz czterech przyczyn bliższych można wyróżnić przyczyny dalsze: ruchy niebios i przyczynę najwyższą – nieruchomego Poruszyciela.

Byt i jego znaczenia. Sens formuły „byt jako byt"

Drugą definicją metafizyki była „nauka o bycie" lub „nauka o bycie jako bycie". Podstawę ontologii Arystotelesa stanowi założenie wieloznaczności terminu „byt". Zdaniem Arystotelesa, nie należy go rozumieć w sposób jednoznaczny, jak robili to eleaci, ani też w sposób transcendentny, co czynili platonicy. Byt nie może być „rodzajem", ani tym bardziej gatunkiem. Chodzi więc o pojęcie ponadrodzajowe (oraz ponadgatunkowe).

Byt ma różne znaczenia, ale wszystkie one mają ściśle określoną relację do tej samej zasady lub tej samej rzeczywistości. Zakładają odniesienie do czegoś jednego, czym jest substancja. Jedność różnych znaczeń bytu wynika więc z faktu przyporządkowania ich wszystkich do substancji. W tym sensie arystotelesowska ontologia jest„usiologią".

Niejasna formuła „byt jako byt" wyrażać może tylko samą wielość znaczeń bytu oraz relację, która je formalnie wiąże i sprawia, że każde jest właśnie bytem. A zatem, „byt jako byt" oznacza substancję i to wszystko, co się do niej odnosi.