Pojęcie prawa

Jest wiele koncepcji sprawiedliwości ale dla wszystkich jedna zasada jest wspólna – zasada sprawiedliwości formalnej – „in paribus causis paria iura" – podobne pod relewantnymi (istotnymi) względami sytuacje, stany rzeczy, osoby należy traktować w podobnych przypadkach podobnie. Problematyczne jest w związku z tym jakie sytuacje, stany rzeczy czy osoby mogą być podobne czyli kiedy możemy zaliczyć je do takiej samej kategorii, do której odnosi się nakaz takiego samego czy podobnego traktowania. O tym mówią nam zasady sprawiedliwości materialnej.

Zasady sprawiedliwości materialnej: sprawiedliwość dystrybutywną (rozdzielczą) - np. każdemu wedle zasług, każdemu stosownie do pozycji społecznej, każdemu to samo; sprawiedliwość komutatywną (wyrównawczą) czyli sprawiedliwy jest taki podział, który jest zgodny z zawartą umową.

Reguły sprawiedliwości materialnej odnoszą się do kwestii rozdziału dóbr i ciężarów natomiast problematyczne jest w jaki sposób należy zorganizować procesy podejmowania decyzji tak, aby podjęte w tych procesach rozstrzygnięcie mogło być uznane za decyzję słuszną, poprawną. Odpowiedź na to pytanie znajdujemy w regułach sprawiedliwości proceduralnej.

Zasady sprawiedliwości proceduralnej: zasadę niezawisłości - żadna inna władza nie może ingerować w działalność władzy sądowniczej; bezstronności sądu: względna – gdy mamy do czynienia z obawą czy sędzia będzie bezstronny np. sprawa dotyczy kolegi z klasy; bezwzględna – gdy sędzia orzekałby drugi raz w tej samej sprawie; zasada równości stron – szczególne znaczenie ma ona w procesie cywilnym – polega na kontradyktoryjności , autonomiczności, dyspozycyjności stron. W zasadzie dzisiaj proces cywilny opiera się na zasadzie prawdy formalnej czyli sąd wyrokuje w oparciu o dowody i twierdzenia przedstawione przez strony. Do nadzwyczajnych wyjątków należy sytuacja gdy sąd z urzędu podejmuje inicjatywę dowodową a więc gdy sam poszukuje dowodów; prawo do obrony.