Typy derywacji w języku polskim

Notatkę dodano: 31.10.2012,
Pobrań: 28,
Wyświetleń: 1948

...Derywacja (łac. derivatio- odłączenie, skierowanie w bok) jest to tworzenie wyrazów pochodnych od innych, podstawowych, np. sernik od ser. Dokonuje się ona zwykle za pomocą formantów: sufiksów i prefiksów lub przez odrzucenie części wyrazu, np. spec od specjalista.

W zależności od sposobu tworzenia derywatów, czyli wyrazów pochodnych, wyróżniamy kilka typów derywacji:

1. Derywacja afiksalna

Afiksy to morfemy słowotwórcze występujące:

przed rdzeniem (prefiksy, przedrostki), np. przyciężki, niecierpliwy

po rdzeniu (sufiksy, przyrostki), np. kotek, sklepikarz

po końcówkach fleksyjnych z ruchomością lub bez ruchomości (postfiksy) np. przesunąć się

między składnikami wyrazu złożonego (interfiksy), np. złotowłosa, Złotokłos

Wśród formantów afiksalnych wyróżniamy łączenia, np. prefiksalno-sufiksalne, interfiksalno-sufiksalne, prefiksalno-postfiksalne...

Typy derywacji w języku polskim

A.D. 2012

Derywacja (łac. derivatio- odłączenie, skierowanie w bok) jest to tworzenie wyrazów pochodnych od innych, podstawowych, np. sernik od ser. Dokonuje się ona zwykle za pomocą formantów: sufiksów i prefiksów lub przez odrzucenie części wyrazu, np. spec od specjalista.

W zależności od sposobu tworzenia derywatów, czyli wyrazów pochodnych, wyróżniamy kilka typów derywacji:

Derywacja afiksalna

Afiksy to morfemy słowotwórcze występujące:

przed rdzeniem (prefiksy, przedrostki), np. przyciężki, niecierpliwy

po rdzeniu (sufiksy, przyrostki), np. kotek, sklepikarz

po końcówkach fleksyjnych z ruchomością lub bez ruchomości (postfiksy) np. przesunąć się

między składnikami wyrazu złożonego (interfiksy), np. złotowłosa, Złotokłos

Wśród formantów afiksalnych wyróżniamy łączenia, np. prefiksalno-sufiksalne, interfiksalno-sufiksalne, prefiksalno-postfiksalne.

W obrębie derywacji afiksalnej wyróżnia się więc:

derywację sufiksalną

Formantem jest przyrostek- sufiks

Np.: zaproszenie

Podstawą słowotwórczą derywatu jest czasownik zapraszać, sufiksem końcówka -enie.

derywację prefiksalną

Formantem jest przedrostek- prefiks

Np.: ubłagać

Podstawą słowotwórczą derywatu jest czasownik błagać, do podstawy dodano prefiks u-.

Derywacja z występowaniem interfiksu (interfiksalna)

Np.: łamigłówka

Derywat posiada dwie podstawy słowotwórcze: łamać i głowa. Interfiksem jest -i-.

Derywacja paradygmatyczna

W przypadku derywaci paradygmatycznej nie występują afiksalne wykładniki derywacji ani ucięcia. Różnica pomiędzy derywatem a jego podstawą polega na odrębności paradygmatu fleksyjnego. Musi nastąpić zmiana części mowy.

Formantem paradygmatycznym może być:

zmiana paradygmatu przenosząca wyraz z jednej części mowy do innej, np. biel od biały,

zmiana paradygmatu w obrębie tej samej części mowy, ale polegająca na przeniesieniu rzeczowników z deklinacji męskiej do żeńskiej, żeńskiej do męskiej, męskiej do nijakiej, z liczby pojedynczej do mnogiej, np.: fryzjerka od fryzjer,

derywaty utworzone z połączeń formantów afiksalnych i paradygmatycznych, np. prefiksalno-paradygmatyczne, np. antyaborcyjna (ustawa) od aborcja, itd.

formant paradygmatyczny występuje przy przeniesieniu do klasy rzeczowników, bądź przymiotników, wyrażeń syntaktycznych (inaczej przyimkowych, czyli połączeń czasownika z przyimkiem), np.